მსოფლიო კიდევ ერთხელ გახდა იმ სანახაობის მოწმე, როდესაც თეთრ სახლში დონალდ ტრამპმა და ჟაირ ბოლსონარუმ ერთმანეთს საფეხბურთო მაისურები გადასცეს და მეგობრული ჟესტით მხარზე დაჰკრეს ხელი. მართალია, მათი შეხვედრა მხოლოდ სადილითა და ფოტოსესიით შემოიფარგლა, მაგრამ მას დიდი სიმბოლური მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან თავს უყრიდა ამერიკის კონტინენტსა და მთელ მსოფლიოში არსებულ რეაქციულ პოლიტიკურ ტენდენციებს და განამტკიცებდა აზრს, რომ „ძლიერი ლიდერების“ აღმასვლისა და დემოკრატიის დაღმასვლის დრო დადგა.
„ძლიერი კაცის ეპოქაზე“ წუხილი მეინსტრიმული ექსპერტების მთავარი თემად იქცა. რა თქმა უნდა, ეს ყველაფერი მართლაც რომ სანერვიულოა. ტრამპისა და ბოლსონარუს გარდა, დღითიდღე იზრდება იმ ქვეყნების რაოდენობა, სადაც ნაციონალისტური და ავტორიტარული ძალები ხელისუფლებაში მოდიან. სი ძინპინმა ჩინეთში საპრეზიდენტო ვადის შეზღუდვა გააუქმა, მოახდინა ძალაუფლების ცენტრალიზება და ქვეყნის კონსტიტუციაში „სი ძინპინის იდეები“ შეიტანა. ნარენდრა მოდიმ ინდუისტური ნაციონალიზმის სახელით [2019] წელს ინდოეთის არჩევნებში დიდი გამარჯვება მოიპოვა. თურქეთში რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობას ოპოზიციური პარტიებისა და ჟურნალისტების წინააღმდეგ მკაცრი რეპრესიებით უპასუხა, მისმა მთავრობამ, ფაქტობრივად, შეაჩერა დემოკრატია ქვეყნის ქურთულ რეგიონებში. ვიქტორ ორბანი განაგრძობს ულტრანაციონალისტური რეჟიმის კონსოლიდაციას უნგრეთში. როდრიგო დუტერტეს „ომმა ნარკოტიკების წინააღმდეგ“ ოცი ათასი ფილიპინელის სიცოცხლე იმსხვერპლა და ჟურნალისტებისა და ოპონენტების წინააღმდეგ ძალადობა წაახალისა. აბდელ ფატაჰ ელ-სისიმ ეგვიპტეში 2034 წლამდე ძალაუფლების შესანარჩუნებლად გზა გაითავისუფლა. ხოლო ვლადიმერ პუტინის ავტოკრატიულ პრეზიდენტობას დასასრული არ უჩანს. მიუხედავად იმისა, რომ მტკიცებები მოახლოებული გლობალური ფაშიზმის შესახებ გადაჭარბებულია, ეჭვგარეშეა, რომ ახლა, როგორც გრამშის ცნობილი ეპიგრამა ამბობს „მონსტრების დროა.“
ამ მოვლენებმა და იმ უფრო ფართო „პოპულისტურმა მომენტმა,“ რომელმაც ისინი წარმოშვა, პოლიტიკოსებს, ჟურნალისტებს და მეცნიერებს მომავლის შფოთვა გაუჩინა. გამოქვეყნდა უამრავი ანალიტიკური სტატია და წიგნი, რომლებიც „დემოკრატიის დაღმასვლის“ დიაგნოზს ეძღვნება. ეს ერთი მხრივ ელიტების რწმენას არყევს დასავლური სტილის ლიბერალური დემოკრატიის მდგრადობისადმი. მართლაც, დღეს ნებისმიერ წიგნის მაღაზიაში შესულ სტუმარს დახვდება სათაურების მთელი წყება, რომელიც დემოკრატიის მოახლოებულ აღსასრულს იუწყება. მიუხედავად იმისა, რომ დემოკრატიული მმართველობის მდგრადობზე შფოთვა ახალი არ არის, დღევანდელი პესიმიზმის მასშტაბი და სიღრმე მკვეთრად განსხვავდება ცივი ომის შემდგომი წლების ტრიუმფალიზმისგან.
დღევანდელი მღელვარება მოგვაგონებს საზოგადოების ზედა ფენებში გასულ წლებში წუხილის უფრო ადრინდელ ეპიზოდს; 1975 წელს, „სამმხრივმა კომისიამ“ (Trilateral Commission) გამოაქვეყნა, ცნობილი წიგნი, სახელწოდებით „დემოკრატიის კრიზისი“ – ანგარიში „დემოკრატიების მართვადობის“ შესახებ, რომელიც მსოფლიოს პოლიტიკური და ეკონომიკური ელიტების პერსპექტივას ასახავდა. სამუელ ჰანტინგტონმა მიმოიხილა ამერიკული პოლიტიკური რეალობა და დაასკვნა, რომ 1960-იანი წლების „დემოკრატიულმა აღმავლობამ“ გამოიწვია როგორც „მთავრობის საქმიანობის მნიშვნელოვანი ზრდა, ისე მთავრობის ავტორიტეტის მნიშვნელოვანი შემცირება“. ამერიკული ცხოვრების ყველა სფეროში ჯგუფები, რომლებიც მანამდე ეგუებოდნენ თავიანთ მარგინალურ და დაქვემდებარებულ მდგომარეობას, გახნდნენ რა უფრო მეტად თავდაჯერებულები, გაიზარდა მათი სურვილი, ძალაუფლების მქონე ელიტებს დაპირისპირებოდნენ, უფრო მეტი შემართებით მოითხოვეს საკუთარი უფლებების დაცვა და მონაწილეობის მიღება იმ გადაწყვეტილებების მიღებაში, რომლებიც მათ ცხოვრებაზე ახდენდა გავლენას.
ბევრისთვის ეს მოვლენა დადებითად აღიქმებოდა, როგორც ნიშანი დემოკრატიული უფლებებისა და თავისუფლებების ფართო გავრცელების იმ ადამიანებს შორის, ვინც მანამდე ამ პროცესებიდან გარიყული იყო. თუმცა, ჰანტინგტონისთვის ეს განგაშის საფუძველი გახდა. სოციალური ხარჯების მასშტაბური ზრდის მოთხოვნები სისტემას ზედმეტ ტვირთს აკისრებდა, იმ დროს როდესაც “მიკერძოებული“ მედიის, ვიეტნამისა და უოტერგეიტის სკანდალებით შეძრწუნებული კრიტიკოსი ინტელექტუალების გამოჩენამ ტრადიციული პოლიტიკური ხელმძღვანელობის ეფექტურობაც შეარყია. დემოკრატიული მონაწილეობის გაზრდის ნაცვლად, ქვეყანას სჭირდებოდა „ზომიერების დაცვა დემოკრატიაში“, რომელიც შეაკავებდა სახალხო მობილიზაციისა და სახელმწიფოსთვის გაზრდილი ხარჯების საფრთხეს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, დემოკრატია საკუთარი თავისგან უნდა ეხსნათ ელიტებს თავისი ავტორიტეტის აღდგენის გზით, რისთვისაც აუცილებლად მიიჩნევდნენ გაფიცულ საჯარო მოხელეებთან, მებრძოლ აფროამერიკელებთან, სტაჟიან რადიკალებთან და მომიტინგე სტუდენტებთან დაპირისიპირებას.
2008 წლის ფინანსურმა კრახმა, ისევე როგორც 1970-იანი წლების დასაწყისის ეკონომიკურმა კრიზისმა, გარდამტეხი როლი ითამაშა კაპიტალისტური მმართველობის ისტორიაში. ასეთი ცვლილებების პერიოდი იწყება მაშინ, როდესაც დომინანტური რეჟიმი, ამ შემთხვევაში ნეოლიბერალური წესრიგი, განიცდის ისეთი მასშტაბის შოკს, რომ მისთვის რთული ხდება პოლიტიკაში სხვა ალტერნატივიების პოპულარულობისთვის ხელის შეშლა. გლობალური ეკონომიკის თითქმის სრულმა კოლაფსმა დაანგრია პოლიტიკური სისტემები და ხელი შეუწყო დაბნეულობასა და ქაოსს კაპიტალისტურ სამყაროში. სტაბილური წონასწორობის ნაცვლად, ჩვენ ვხედავთ ელიტებს შორის კონსენსუსის არარსებობას, კონკურენტული ეკონომიკური სტრატეგიების ხელახლა გამოჩენას, საკვანძო ინსტიტუტების ეფექტურობის შემცირებას და სოციალური ძალების გადაჯგუფებას, განსაკუთრებით პარტიული პოლიტიკის სფეროში. ეს უკანასკნელი პუნქტი დღეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ჩანს და წარმოადგენს განსხვავებას დღევანდელ დროსა და 1970-იან წლებს შორის. როგორც რუნე მიოლერ შტალმი ამტკიცებს, დღევანდელი ცვლილებების პერიოდი მოიცავს არა მხოლოდ ძველი ეკონომიკური მოდელის კრიზისს, არამედ წარმომადგენლობითი დემოკრატიის ინსტიტუტების დიდ კრიზისსაც.
ეს კრიზისი, უპირველეს ყოვლისა, იმით არის გამოწვეული, რომ განვითარებულ კაპიტალისტურ დემოკრატიებში მოქალაქეთა აბსოლუტურ უმრავლესობას სისტემატურად ეზღუდება შესაძლებლობა, საკუთარი საჭიროებები, ინტერესები და პრეფერენციები ქმედით პოლიტიკურ წარმომადგენლობად აქციოს. ბოლო ორმოცი წლის განმავლობაში ელიტებმა ზედმიწევნით გაითვალისწინეს ჰანტინგტონის რჩევები. მათ გაანადგურეს ორგანიზებული შრომა, დაასუსტეს კეთილდღეობის სახელმწიფო და მისი რესტრუქტურიზაცია ნეოლიბერალური პრინციპების მიხედვით მოახდინეს, ხოლო ხალხის მობილიზებისა და თვითორგანიზების „ჯინი“ კვლავ ბოთლში შეაბრუნეს. ეს კონტრრევოლუცია უდიდესი წარმატება იყო მათთვის, ვინც ის წამოიწყო, „დემოკრატიული აშლილობა“, რომელიც ასე აწუხებდა ჰანტინგტონსა და მის თანამოაზრეებს, აღკვეთილ იქნა არა მხოლოდ შეერთებულ შტატებში, არამედ მთელ მსოფლიოში.
ელიტების დომინაციის ხელახალმა დამკვიდრებამ წარმოქმნა ჩვენი დროის განმსაზღვრელი ტენდენციები: უთანასწორობის მასშტაბური ზრდა, მუშათა კლასის ორგანიზაციების დაშლა და მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობისთვის ცხოვრების დონის სტაგნაცია ან გაუარესება. შეერთებულ შტატებში, დღეს მუშების რეალური ხელფასი იგივეა, რაც 1970-იან წლებში იყო, მიუხედავად იმისა, რომ ამ წლებში პროდუქტიულობა მნიშვნელოვანად გაიზრდა. აღნიშნული მდგომარეობა პოლიტიკური ბზარების მთავარი მიზეზია, რაც ექსპერტებს ასე აშინებს. კვლევები აჩვენებს, რომ დემოკრატიული პოლიტიკის მდგომარეობით უკმაყოფილება მჭიდროდ არის დაკავშირებული ხალხის შეხედულებებთან მიმდინარე ეკონომიკურ ვითარებაზე. ისევე იმაზე, თუ როგორ შეიცვალა საშუალო ადამიანის კეთილდღეობა ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში. იმ ქვეყნების სია, სადაც ეს შეფასებები ყველაზე უარყოფითია, გასაკვირი არ უნდა იყოს, რომ – საბერძნეთი, მექსიკა, ესპანეთი, ბრაზილია, იტალია, ტუნისი და სხვა ამ ქვეყნებთან ჩამონათვალში არიან. ხოლო, შეერთებული შტატები იმავე ჯგუფშია, სადაც გაერთიანებული სამეფო და უნგრეთია, რაც ასევე თანხვედრაშია სამივე ქვეყნაში განვითარებულ პოლიტიკურ მოვლენებთან.
ის, რაც ერთი შეხედვით დემოკრატიის კრიზისად ჩანს, ფუნდამენტურად მსოფლიოს მუშათა კლასის კრიზისია. საყოველთაო საარჩევნო უფლება და წარმომადგენლობითი ინსტიტუტები, მნიშვნელოვანწილად სახალხო ბრძოლების შედეგია და ამ ბრძოლებში მთავარი მოქმედი ძალა თითქმის ყველგან ორგანიზებული მუშათა კლასი იყო. შემთხვევითი არ არის, რომ შრომითი მოძრაობის დაღმასვლა გლობალური მასშტაბით დაემთხვა ჩვენი დროის ყველაზე შემაშფოთებელ მოვლენებს: უკიდურეს უთანასწორობას, დემოკრატიული პოლიტიკის გაუფასურებას, რასისტი და ნაციონალისტი მემარჯვენეების აღზევებას და სხვა. სამწუხაროდ, დემოკრატიის მდგომარეობის შესახებ ბოლო დროს გაკეთებული შეფასებების უმეტესობა უგულებელყოფს როგორც დემოკრატიული პოლიტიკის საწყისებს კლასობრივ ბრძოლებში, ისე მუშათა კლასის კოლექტიური ორგანიზაციების დაშლას. ხშირად, ამის შედეგია დემოკრატიული უკუსვლის კულტურული მიზეზებით ზედაპირული ახსნა და ისეთი რეკომენდაციები, რომლებიც განამტკიცებენ მცდარ წარმოდგენას, თითქოს დემოკრატიის დაცვა პირველ რიგში ელიტების კეთილგნიერებაზე უნდა იყოს დამოკიდებული.
სტივენ ლევიცკისა და დანიელ ზიბლატის წიგნი „როგორ კვდებიან დემოკრატიები“ და იაშა მუნკის ნაშრომი „ხალხი დემოკრატიის წინააღმდეგ“ თანამედროვე დემოკრატიის კრიზისისადმი ზემონახსენები კონსერვატიული მიდგომის ნათელი მაგალითებია. როგორც მათი წინამორბედები სამმხრივ კომისიაში, ამ ავტორების მთავარი საზრუნავი, დემოკრატიული პოლიტიკის დაცვისა და კონსოლიდაციის საფარქვეშ, მოქმედი ელიტების პოზიციისა და მათ მიერ კონტროლირებადი ინსტიტუტების გაძლიერებაა. მაშინაც და ახლაც, მთავარი მანევრი დემოკრატიის ხელახალ განსაზღვრაში მდგომარეობს: ის წარმოჩენლია არა როგორც მთავრობაზე ხალხის კონტროლის მექანიზმი, არამედ როგორც ელიტის მიერ მართული კონფლიქტების მენეჯმენტის სისტემა. ნებისმიერი სოციალური და პოლიტიკური რეფორმა, რომელსაც ისინი გვირჩევენ, მიზნად ისახავს ფინანსურ კრიზისამდე არსებული სტატუს-კვოს აღდგენას და არა ელიტების დომინაციის შემცირებას ან დემოკრატიული მმართველობისთვის საჭირო სახალხო შესაძლებლობების გაფართოებას.
დემოკრატიის კრიზისის შესახებ არსებული ყველა შეფასება როდი ეფუძნება იმ წარმოდგენას, რომ თითქოს მოქმედმა პოლიტიკურმა ელიტებმა ხალხი საკუთარი თავისგან უნდა იხსნან. ბენჯამინ პეიჯისა და მარტინ გილენსის ნაშრომის „დემოკრატია ამერიკაში?“ და შანტალ მუფის „მემარცხენე პოპულიზმისთვის“ თანახმად, დღეს დემოკრატიის პრობლემა მისი სიჭარბე კი არა, პირიქით, მისი ნაკლებობაა. პეიჯი და გილენსი დაწვრილებით აღწერენ, თუ როგორ დომინირებენ ეკონომიკური ელიტები აშშ-ის პოლიტიკურ სისტემაზე და თუ როგორ ზღუდავს კაპიტალისტური კლასის ძალაუფლება მთავრობის საქმიანობას. თავის მხრივ, მუფის ნაშრომი მიმართულია იმგვარი პოლიტიკური სტრატეგიის ჩამოყალიბებისკენ, რომელიც სახალხო ძალებს საშუალებას მისცემს, ეფექტიანად დაუპირისპირდნენ არსებულ ძალაუფლებას. ორივე წიგნს მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს თანამედროვე პოლიტიკაში დემოკრატიული კრიზისის გადააზრებაში. თუმცა, სამწუხაროდ, არც ერთი მათგანი არ გვთავაზობს დამაკმაყოფილებელ პასუხს კითხვაზე, თუ რა უნდა გაკეთდეს და როგორ. ორივე მათგანი ორგანიზებული შრომის დამარცხებას მხოლოდ ერთ-ერთ ფაქტორად განიხილავს სხვა მრავალთა შორის და ვერცერთი ახერხებს ისეთი სტრატეგიების შემოთავაზებას, რომლებიც დემოკრატიულ მოძრაობებს საშუალებას მისცემს იმოქმედონ და მათი ღირებული მოსაზრებები პრაქტიკად აქციოს.
ცეცხლზე ნავთის დასხმა
რას ვგულისხმობთ დემოკრატიაში? ამ კონტექსტში, დემოკრატია განისაზღვრება სამი ძირითადი პრინციპით: რეგულარული და თავისუფალი არჩევნები საყოველთაო და თანასწორი საარჩევნო უფლების საფუძველზე; სახელმწიფო ბიუროკრატიული და ადმინისტრაციული აპარატის პასუხისმგებლობა ხალხის მიერ არჩეული მთავრობის წინაშე; და გამოხატვისა და გაერთიანების თავისუფლების ძირითადი გარანტიები, ისევე როგორც ინდივიდუალური უფლებების დაცვა სახელმწიფოს თვითნებური ქმედებებისგან. ფართოდაა გავრცელებული აზრი, რომ პოლიტიკური დემოკრატიის წარმოშობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული კაპიტალისტური სოციალური ურთიერთობების აღზევებასთან, მაგრამ ამ ურთიერთობის ბუნება ხშირად არასწორად არის გაგებული. ბევრი მეცნიერისთვის, საკვანძო მოვლენაა კაპიტალისტური კლასის წარმოშობა, რომლის ინტერესი იყო დაეშალა სახელმწიფოსა და მიწათმფლობელთა კლასების ის შერწყმა, რაც ფეოდალიზმს განსაზღვრავდა. დემოკრატიის შესახებ არაერთი მარქსისტული ახსნაც კაპიტალისტურ კლასს განიხილავს ამ პროცესის მთავარ მოქმედ აქტორად, რაც ამყარებს ფართოდ გავრცელებულ, მაგრამ მცდარ წარმოდგენას, რომ თითქოს ძირითადი პოლიტიკური უფლებები და თავისუფლებები ბურჟუაზიული წარმოშობისაა.
არაერთმა მნიშვნელოვანმა ნაშრომმა საფუძვლიანად გააქარწყლა მოსაზრება, თითქოს პოლიტიკური დემოკრატია კაპიტალისტური განვითარების თანმდევი პროდუქტია. დემოკრატიული უფლებები და თავისუფლებები არ წარმოიშვა სიმდიდრის, წერა-კითხვის გავრცელებისა და ურბანიზაციის კვალდაკვალ მშვიდობიანი გზით, არამედ ის ბრძოლისა და კლასობრივი კონფლიქტის შედეგად წარმოქმნილი სოციალური ძვრების შედეგია. სწორედ მუშათა კლასისა და მშრომელთა მოძრაობის გამოჩენამ გაკაფა გზა დემოკრატიზაციისკენ და არა კაპიტალისტური კლასის ხელისუფლებაში მოსვლამ. ის შეზღუდული დემოკრატიული უფლებები და თავისუფლებები, რაც დღეს არსებობს ბურჟუაზიისგან ძნელად მოპოვებული გამარჯვებების ნაყოფია.
ხმის მიცემის უფლების ისტორია ცხადყოფს, რომ დაბალმა კლასებმა პოლიტიკურ სისტემაში გზის გაკაფვა მხოლოდ მაშინ შეძლეს, როდესაც ელიტებს რევოლუციური საფრთხე შეუქმნეს. თანამედროვე წარმომადგენლობითი მთავრობების დამფუძნებლები იზიარებდნენ აზრს, რომ პოლიტიკური მონაწილეობა მხოლოდ მდიდარი და ქონების მქონე მამაკაცებით უნდა შემოფარგლულიყო. სხვადასხვა ქვეყნებში ელიტები ეწინააღმდეგებოდნენ ქვემოდან მომდინარე ზეწოლას მანამ, სანამ შეეძლოთ, და იძულებული ხდებოდნენ დათმობებზე წასულიყვნენ მაშინ, როცა სხვა გამოსავალი აღარ რჩებოდათ. ამდენად პოლიტიკური უფლებები ზემოდან ბოძებული კი არ იყო, არამედ დაქვემდებარებული და გარიყული ჯგუფების, უპირველეს ყოვლისა, ორგანიზებული მუშათა კლასების მასობრივი მოქმედების შედეგად იქნა მოპოვებული. მშრომელთა მოძრაობა არ ყოფილა ერთადერთი სოციალური აქტორი, რომელიც იბრძოდა დემოკრატიული უფლებებისა და თავისუფლებების მოსაპოვებლად; ბევრ ქვეყანაში, საშუალო კლასების გარკვეულმა ნაწილმაც მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. თუმცა, მტკიცებულებები აშკარად მიუთითებს იმაზე, რომ სწორედ მუშათა კლასი და არა ბურჟუაზია ან სხვა ელიტური აქტორები, იყო დემოკრატიული პოლიტიკის ყველაზე თანმიმდევრული ქომაგი მთელ მსოფლიოში. შესაბამისად, მუშათა კლასის სიძლიერის და ორგანიზებულობის მასშტაბი თავად დემოკრატიის ერთგვარ საზომად გვევლინება.
წიგნში „როგორ კვდებიან დემოკრატიები“, ლევიცკი და ზიბლატი დემოკრატიის უკუსვლის მიზეზად დიდწილად ელიტების ქმედებებს (ან უმოქმედობას) მიიჩნევენ. თუმცა, ისინი ელიტებს ამხელენ არა პროფკავშირების დაშლისა და კეთილდღეობის შემცირების გამო, არამედ აკრიტიკებენ იმ როლისთვის, რომელიც „ნორმების ეროზიის“ პროცესში ითამაშეს. ლევიცკისა და ზიბლატის აზრით, დემოკრატიის ჩამოყალიბება და შენარჩუნება, საბოლოო ჯამში, დამოკიდებულია ელიტური დონის პოლიტიკურ მოწინააღმდეგეებს შორის არსებულ ურთიერთშემწყნარებლობის კულტურაზე. „ყველა წარმატებული დემოკრატია“, – ამბობენ ისინი, – ეყრდნობა არაფორმალურ წესებს, რომლებიც, თუმცა კონსტიტუციაში ან რომელიმე კანონში არ წერია, ფართოდ არის ცნობილი და დაცული. ამერიკული დემოკრატიის შემთხვევაში, ამას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა.“ მიუხედავად იმისა, რომ ინსტიტუტები ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ დემოკრატიული პოლიტიკის დაცვაში, ნორმები ის საბოლოო საყრდენია, რომელიც საგანგებო სიტუაციების შემთხვევაში უნდა ამოქმედდეს.
ელიტების კეთილგონიერების ცრუ იმედები ასევე თან სდევს მუნკის ფართოდ განხილულ ნაშრომს „ხალხი დემოკრატიის წინააღმდეგ“. ბოლო წლებში მუნკმა თავი „პოპულიზმის“ წამყვან მოწინააღმდეგედ წარმოაჩინა, მის ინტერპრეტაციაში ეს ტერმინი მოიცავს ნებისმიერ პოლიტიკურ გამოხატულებას, რომელიც, მისი აზრით, საკმარის პატივს არ სცემს გაბატონებულ პოლიტიკურ ნორმებს. მუნკი არ ცდება, როდესაც აღნიშნავს, რომ ლიბერალიზმსა და დემოკრატიას შორის კავშირი, როგორც ჩანს იშლება და რომ ლიბერალური დემოკრატიის საფუძვლები მზარდი ზეწოლის ქვეშაა. მაგრამ მასობრივი პოლიტიკისადმი მისი აშკარა უნდობლობა ხელს უშლის ჩვენი პოლიტიკური მომენტის მწვავე კითხვებზე პასუხების გაცემაში.
“ნორმების ეროზიის” სკოლისთვის დონალდ ტრამპი განასახიერებს ელიტების მარცხს დაიცვან პოლიტიკური კულტურა და ურთიერთპატივისცემის პრინციპი. ამ ხედვის თანახმად, ტრამპის მსგავსი ფიგურების გამოჩენის საფრთხე ყოველთვის არსებობს არეულობის პერიოდებში, ამიტომაც ტრადიციული პოლიტიკური ლიდერების ამოცანაა, თავიდანვე აღკვეთონ ასეთი ლიდერების საარჩევნო ბიულეტენში მოხვედრა. ლევიცკისა და ზიბლატის აზრით, ეს ბევრად უფრო ადვილი იყო „პოლიტიკური ბოსებისა“ და კულუარული მოლაპარაკებების ეპოქაში, ხოლო პრეზიდენტობის კანდიდატების წარდგენის მსგავსი მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების ელიტების ხელიდან ამომრჩევლებისთვის გადაცემით, რეფორმატორებმა უნებლიედ გააუქმეს „კოლეგების რეცენზირების“ მექანიზმი და კარი გაუღეს „პოპულისტ ‘აუტსაიდერებს.’“ მათი აზრით, დემოკრატიის საუკეთესო დამცველები არიან პოლიტიკური ელიტები, რომლებსაც აქვთ საკმარისი კეთილგონიერება იმისთვის, რომ შეინარჩუნონ დამცავი ბარიერები და თავიდან აიცილონ დემაგოგიისა და ექსტრემიზმისკენ სვლა.
ამის მიუხედავად, მუნკის დიაგნოზი დემოკრატიის კრიზისის გამომწვევი მიზეზების შესახებ საკმაოდ ზუსტია. ის აღიარებს, რომ ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა აშშ და ბრიტანეთი, პოლიტიკური სისტემები შეიქმნა „არა დემოკრატიის გამოვლენისთვის, არამედ მასთან დასაპირისპირებლად“, და რომ დღეს არსებული ნებისმიერი დემოკრატიული ლეგიტიმაცია „ქვემოდან“ დაწყებული ბრძოლების შედეგი იყო. თუმცა, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, წარმომადგენლობითი ინსტიტუციების დემოკრატიზაცია მნიშვნელოვნად შემცირდა. მოხდა ძალაუფლების ზოგადი გადანაცვლება პარლამენტებიდან ბიუროკრატიული უწყებებისკენ, ბანკებისკენ, საერთაშორისო ხელშეკრულებებისა და სხვა ისეთ ინსტიტუტებისკენ, რომლებიც პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიმღებებს სახალხო ანგარიშვალდებულებისგან ათავისუფლებენ. მაშინაც კი, როდესაც გადაწყვეტილებები დემოკრატიული პროცესის ფარგლებში არის მიღებული, უმრავლესობის აზრი და ინტერესები ხშირად არ აისახება საჯარო პოლიტიკაში. კერძო ინტერესებმა ჩაიგდეს ხელში პოლიტიკური სისტემა; ელიტები მოწყვეტილნი არიან მოსახლეობის უმრავლესობას და ბევრი ეგრეთ წოდებული დემოკრატია, ფაქტობრივად, მხოლოდ კონკურენტულ ოლიგარქიებამდეა დაყვანილი. ამ ყველაფრის შედეგია მასობრივი იმედგაცრუება დემოკრატიული პოლიტიკის მიმართ და ისეთი ძალების გამოჩენა, რომლებსაც სურთ და შეუძლიათ ისარგებლონ ამ ვითარებით.
მიუხედავად იმისა, რომ მუნკი დიაგნოზს მკაფიოდ სვამს, ის ვერ ახერხებს ანალიზის ბოლომდე მიყვანას, რაც მასობრივი პოლიტიკისა და ქვემოდან წამოსული ბრძოლების აუცილებლობის აღიარება იქნებოდა, ანუ იმ ძალების, რომლებმაც თავის დროზე დემოკრატიული პოლიტიკა შექმნეს. მისთვის საარჩევნო მონაწილეობის ზრდა და ახალი პოლიტიკური ძალების გამოჩენა შფოთვის საფუძველია და არა დემოკრატიული განახლების პოტენციალი. „არსებობს საფუძვლიანი მიზეზი ვიფიქროთ,“ – ამტკიცებს მუნკი, – რომ პარტიული სისტემის ბოლოდროინდელი გამოცოცხლება სულაც არ არის უწყინარი“, რადგან ეს ძალები „მხოლოდ იდეოლოგიურ ალტერნატივებს კი არ გვთავაზობენ დემოკრატიულ სისტემაში, არამედ ეჭვქვეშ აყენებენ თავად სისტემის ძირითად წესებსა და ნორმებს“. „პოპულიზმის“ მისეული შიში მოიცავს სრულიად განსხვავებულ პოლიტიკურ ძალებს, როგორც ულტრამემარჯვენე პარტიებს, როგორიცაა ფიდესი (მარინ ლე პენი) და „ალტერნატივა გერმანიისთვის“, ისე პოდემოსს, სირიზას და ჯერემი კორბინს. ცნების ასეთი ფართო გამოყენება აკარგვინებს მას ანალიტიკურ სიზუსტეს და საღი ანალიზის ნაცვლად პოლიტიკური დემონოლოგიის ინსტრუმენტად აქცევს.
სურვილს, რომ პოლიტიკური კონფლიქტი ელიტებისთვის მისაღებ ვიწრო ჩარჩოებში მოაქციონ, ლევიცკი და ზიბლატი ძალიან უცნაურ დასკვნებამდე მიჰყავს. მაგალითად, მათი აზრით, „დემოკრატია ჩილეში დამცავი ბარიერების გარეშე წარმოებულმა პოლიტიკამ მოკლა“, ეს არის შედეგი, რომელზეც ალიენდეს მთავრობა და მისი ოპონენტები თანაბრად იყვნენ პასუხისმგებელი. სინამდვილეში, ვერც ადგილობრივი ელიტები და ვერც აშშ-ის მთავრობა ვერ შეეგუა იმ ფაქტს, რომ ჩილეში „სახალხო ერთობის“ კოალიცია აირჩიეს დემოკრატიული ტრანზიციისთვის სოციალიზმისკენ. ეს პროცესი, რა თქმა უნდა, მოითხოვდა ეკონომიკური და პოლიტიკური ძალაუფლების შეუქცევად გადანაცვლებას მრეწველებისა და მიწის მესაკუთრეებიდან მუშათა კლასისა და მისი მოკავშირეებისკენ. მოკლედ, ეს გულისხმობდა ინტერესთა ფუნდამენტურ შეჯახებას და არა უბრალოდ „შეუთავსებელ მსოფლმხედველობებს“ ან „პარტიულ მეტოქეობებს“. ლევიცკი და ზიბლატი ვერ ახერხებენ წარმოდგენა შეგვიქმნან იმის შესახებ, რომ ძალაუფლებისა და ინტერესების რაციონალურმა აღქმამ შეიძლება აუცილებლობით გამოიწვიოს პოლიტიკური კონფლიქტები, რომელთა თავიდან აცილება ურთიერთპატივისცემითა თუ ინსტიტუციური თავშეკავებით შეუძლებელია.
ეს სისუსტე კიდევ უფრო აშკარა ხდება, როდესაც ისინი აშშ-ის სამოქალაქო ომის მიზეზების ახსნას ცდილობენ. ლევიცკისა და ზიბლატის აზრით, დემოკრატიული ნორმები ძლიერი არ იყო ამერიკის ადრეულ რესპუბლიკაში. რესპუბლიკელები და ფედერალისტები თავიანთ ოპონენტებს სასიკვდილო მტრებად თვლიდნენ და ნებისმიერი გზით ცდილობდნენ მათ განადგურებას. თუმცა, დროთა განმავლობაში, ახალი თაობის პოლიტიკოსებმა დაძაბულობა შეამცირეს და დაამკვიდრეს ტოლერანტობისა და თავშეკავების პოლიტიკა. დემოკრატიული ნორმების ახალმა კულტურამ მაშინ დაიწყო რღვევა, როდესაც მონობის შესახებ კონფლიქტი გაღრმავდა. ურთიერთშემწყნარებლობის მყიფე ნორმები განადგურდა და მანამდე წარმოუდგენელი პოლიტიკური ქმედებები მონობის საკითხზე დაპირისპირებული ორივე მხარისთვის მისაღები გახდა. მალე ომი დაიწყო, რომლის დროსაც პრეზიდენტმა ლინკოლნმა შეაჩერა habeas corpus (უკანანონო პატიმრობისგან დაცვის უფლება) და გამოსცა სამართლებრივად საეჭვო ბრძანებები. საბრძოლო მოქმედებების დასრულების შემდეგ, გამარჯვებულმა კავშირმა სამხედრო მმართველობა დააწესა ყოფილი კონფედერაციის შტატებში. „ურთიერთშემწყნარებლობა მხოლოდ მას შემდეგ აღდგა, რაც რასობრივი თანასწორობის საკითხი პოლიტიკური დღის წესრიგიდან მოიხსნა.“
ლევიცკი და ზიბლატი დიდ ძალისხმევას სწევენ იმის ხაზგასასმელად, რომ მონობასა და სეგრეგაციას კარგ მოვლენად არ მიიჩნევენ. თუმცა, პოლიტიკურ ოპონენტებს შორის ურთიერთპატივისცემის კულტურის დაჟინებულ მხარდაჭერას ისინი აუცილებლად მიჰყავს „ორივე მხარის სიმართლის“ პოზიციამდე, რაც ჩქმალავს თანამედროვე სახელმწიფოს ფუნდამენტურ პრობლემებს. მათი აზრით, არ არსებობს ისეთი პოლიტიკური შეუთანხმებლობა, რომლის მოგვარებაც ზრდილობისა და ურთიერთგაგების სულისკვეთებით შეუძლებელია. მაგრამ ისტორიამ აჩვენა, რომ კონფლიქტი – იქნება ეს საარჩევნო ყუთებთან, ქუჩაში თუ ბრძოლის ველზე – ზოგჯერ აუცილებელი და გარდაუვალია. პოლიტიკური ელიტების დონეზე თანამშრომლობამ და კომპრომისმა უბრალოდ ვერ შეძლო მონობის კრიზისის განმუხტვა. როგორც უილიამ სიუარდმა, სამოქალაქო ომის წინაპერიოდში თავის ცნობილ სიტყვაში განაცხადა, თავისუფალ შრომასა და მონობას შორის არსებული „შეუქცევადი კონფლიქტის“ ვერგაცნობიერებამ გამოიწვია „საბოლოო კომპრომისის ამდენი წარუმატებელი მცდელობა… და სწორედ ამ ფაქტის არსებობა ხდის ყველა ასეთ მოჩვენებით კომპრომისს, როდესაც ისინი მიიღწევა, ამაოსა და ხანმოკლეს“. კონფლიქტი დემოკრატიული პოლიტიკის არსია და არის მომენტები, როდესაც დემოკრატიული სამართლიანობის აღსრულება მოითხოვს ტრადიციული ნორმების დამხობას, რაც არ უნდა მოჰყვეს ამას.
ახალგაზრდა თაობა გაიზარდა უთანასწორობისა და პოლიტიკური კორუფციის პერიოდში. ამდენად, გასაკვირი არ არის, რომ ეს ჯგუფი განსაკუთრებით მიმღებელია მეინსტრიმის მიღმა არსებული პოლიტიკური მოწოდებების, მათ შორის რადიკალური და სოციალისტური პოლიტიკის სხვადასხვა ფორმების მიმართ. მუნკის აზრით, ახალგაზრდული რადიკალიზმის ეს ტენდენცია შეშფოთების მიზეზი უნდა იყოს. ხანდაზმული თაობებისგან განსხვავებით, რომლებმაც ფაშიზმისა და რეალურად არსებული სოციალიზმის საშინელებები გადაიტანეს, დღევანდელ ახალგაზრდებს ბუნდოვანი წარმოდგენა აქვთ იმათე, თუ რას ნიშნავს ცხოვრება განსხვავებულ სისტემაში. იმის ნაცვლად, რომ მათში იმედის წყაროს ხედავდეს, მუნკისთვის ისინი წარმოადგენენ პოტენციურად დესტრუქციულ, ანტისისტემურ ძალას, რომლის მობილიზებასაც არაკეთილსინდისიერი პოპულისტები შესაძლებლობისთანავე შეეცდებიან. მუნკი მილენიალების მიმართ დამამცირებელი აზრებისთვის არაერთმა მეცნიერმა გააკრიტიკა; ისინი მას დემოკრატიის შესახებ არსებული გამოკითხვის მონაცემების არასწორ ინტერპრეტაციაში ადანაშაულებენ. მაგრამ მისი მტკიცებები ახალგაზრდების დემოკრატიისადმი საეჭვო ერთგულების შესახებ ემპირიულადაც რომ დასტურდებოდეს, მისი ახსნა მაინც მცდარი იქნებოდა. ახალგაზრდების უკმაყოფილება არსებული სტატუს-კვოთი, უპირველეს ყოვლისა, განპირობებულია იმ ფაქტით, რომ მათ არ აქვთ მოლოდინი, რომ იცხოვრებენ ისევე კარგად ან უკეთ, ვიდრე მათი მშობლები ცხოვრობდნენ – რომ არაფერი ვთქვათ მოახლოებულ ეკოლოგიურ კატასტროფაზე, რომლის მოსაგვარებლადაც მოქმედი ელიტები ძალიან ცოტას აკეთებენ. მათ მეტი დემოკრატია სურთ და არა ნაკლები.
წიგნის ბოლოსკენ ლევიცკი და ზიბლატი დემოკრატიის პრობლემების გადაჭრის გზებს ეძებენ. მათი აზრით, აუცილებელია რაღაც გაკეთდეს იმ მასშტაბური სოციალური უთანასწორობის შესამცირებლად, რომელიც ამძაფრებს რასობრივ და რელიგიურ უკმაყოფილებას შეერთებულ შტატებში. ისინი ამაში ნამდვილად არ ცდებიან, მაგრამ როგორ უნდა განხორციელდეს რედისტრიბუციის პროგრამა სახალხო ზეწოლის მკვეთრი ზრდის გარეშე? ლევიცკის და ზიბლატს სურთ პოლიტიკური კონფლიქტების მიზეზების კეთილგონივრული, მართვადი შემცირება. თუმცა, როგორც ფრედერიკ დუგლასმა თქვა, მიწის მოხვნის გარეშე მოსავალს ვერ მოიყვან.
სამართლიანობისთვის უნდა ითქვას, რომ მუნკი აცნობიერებს არსებული წესრიგის ფუნდამენტური განახლებას საჭიროებს. თუმცა, მისი რეკომენდაციები ჩვენი დროის გამოწვევებთან გასამკლავებლად ცეცხლზე ნავთის დასხმა უფროა. მას სურს ერთი, ორი და მრავალი ემანუელ მაკრონი – მის ამ სწრაფვას „ყვითელი ჟილეტების“ ამბოხმა გაუცრუა იმედები. ის აღიარებს გლობალიზებულ ეკონომიკაში მშრომელების ძალაუფლების გაზრდის აუცილებლობას, მაგრამ ხაზს უსვამს ინდივიდუალური მშრომელებისთვის უნარების განვითარებას კოლექტიური ორგანიზების ხარჯზე. იგივე ითქმის კეთილდღეობის სახელმწიფოს მოდერნიზაციის მისეულ პროგრამაზეც, რომელიც ეფუძნება ეკონომიკურ მოქნილობასა და მეწარმეობას და არა ბაზარზე დამოკიდებულების შემცირებას ან მუშათა კლასების უსაფრთხოებისა და კოლექტიური სიძლიერის ზრდას.
საბოლოო ჯამში, ამ ლოგიკით ჩვენ კვლავ ელიტების კეთილგონიერებას უნდა მივენდოთ ამ ჩიხიდან დასახსნელად. „რაც არ უნდა წარმოუდგენლად ჩანდეს ამ მომენტისთვის,“ ამტკიცებს მუნკი, „მთავრობის ანგარიშვალდებულების კრიზისის (და უფრო ფართოდ დემოკრატიული ნორმების კრიზისის) ერთადერთი რეალისტური გადაწყვეტა მოლაპარაკებით მიღწეული შეთანხმებაა, რომელშიც ორივე მხარე თანხმდება განიარაღებაზე“ და პოლიტიკური ლიდერები თანხმდებიან, თამაშის დაუწერელი წესების კვლავ დაცვაზე. მუნკის, ლევიცკისა და ზიბლატის მსგავს ავტორებს სხვა არაფერი სურთ, თუ არა „ნორმალურობასთან“ დაბრუნება. თუმცა, სწორედ ამ „ნორმალურობის“ დაცვამ მიგვიყვანა დღევანდელ სავალალო მდგომარეობამდე. მაკრონი და ობამა მონეტის ერთი მხარეა, ხოლო ლე პენი და ტრამპი – მეორე.
ამერიკული ოლიგარქია
საბედნიეროდ, ყველა არ ეთანხმება იმ აზრს, რომ დემოკრატიის ნაკლოვანებების გამოსწორება დემოკრატიის კიდევ უფრო მეტად შეზღუდვით არის შესაძლებელი. აშშ-ის პოლიტიკური სისტემის დისფუნქციის შესახებ ბოლო დროის ბევრი საუკთესო ნაშრომი მეინსტრიმული ამერიკანისტიკის მეცნიერებიდან მოდის – სფეროდან, რომელსაც დიდი ხნის განმავლობაში აკრიტიკებდნენ საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხებისგან შორს დგომის გამო. 2001 წელს ამერიკის პოლიტიკურ მეცნიერებათა ასოციაციამ (APSA) დააარსა უთანასწორობისა და ამერიკული დემოკრატიის სამუშაო ჯგუფი, ხოლო სამი წლის თავზე გამოაქვეყნა ანგარიში, რომელმაც ამ სფეროსთვის ამბიციური კვლევითი დღის წესრიგი განსაზღვრა. ბოლო თხუთმეტი წლის განმავლობაში, ჯეიკობ ჰეკერის, სუზან მეტლერის, მარტინ გილენსისა და სხვების მნიშვნელოვანმა კვლევებმა გააანალიზა შეერთებულ შტატებში უთანასწორობის მასობრივი ზრდა და მისი უარყოფითი გავლენა კონტრ-მაჟორიტარულ (უმცირესობის ინტერესებზე მორგებულ) პოლიტიკურ სისტემაზე.
წიგნში „დემოკრატია ამერიკაში?“ პეიჯი და გილენსი მიმოიხილავენ ამერიკული პოლიტიკის სავალალო მდგომარეობასა და დემოკრატიული პროგრამის საფუძვლიანი განახლების საჭიროებას აღნიშნავენ. მათთვის სისტემის ფუნდამენტური ნაკლი არის ის ფაქტი, რომ იგი თანმიმდევრულად და ეფექტიანად ვერ ასახავს უმრავლესობის ინტერესებს საჯარო პოლიტიკაში. სიმდიდრის უკიდურესა კონცენტრაციამ და აშშ-ის კონსტიტუციური წესრიგის არადემოკრატიულმა მახასიათებლებმა მოქალაქეებისთვის თითქმის შეუძლებელი გახადა მთავრობაზე სახალხო კონტროლის განხორციელება. მდიდარი დონორების მცირე ჯგუფი უზარმაზარ გავლენას ახდენს იმაზე, თუ ვინ შეძლებს პოლიტიკის სფეროში ჩართვას და რა ტიპის საკითხები მოხვდება პოლიტიკის დღის წესრიგში. შედეგი კი არის პოლიტიკური სისტემა, რომელიც „ხშირად ასახავს მდიდარი ერთეულების სურვილებს და არა მილიონობით რიგითი მოქალაქის სურვილებს, რომლებიც ყოველ ორ წელიწადში ერთხელ მიდიან არჩევნებზე, რათა ფედერალური თანამდებობებისთვის აირჩიონ ფულით განსაზღვრულ კანდიდატებს შორის რომელიმე“.
კვლევის საფუძველზე, პეიჯი და გილენსი საკმაოდ ფართოდ გავრცელებულ დასკვნამდე მიდიან: რიგით ამერიკელს, ფაქტობრივად, ნულოვანი დამოუკიდებელი გავლენა აქვს ეროვნული დონის პოლიტიკასა და გადაწყვეტილებების მიღებაზე. მუშათა და საშუალო კლასის ადამიანებს მხოლოდ მაშინ აქვთ მათთვის სასურველი პოლიტიკური გადაწყვეტილების მოლოდინის შანსი, როდესაც მათი სურვილები მდიდარი ადამიანების ინტერესებს ემთხვევა — თუ მდიდარ ადამიანებს ეს არ სურთ, კონგრესში ასეთი გადაწყვეტილების გატანა ნაკლებად სავარაუდოა. პეიჯი და გილენსი ამ რეჟიმს „შემთხვევითობის დემოკრატიას“ უწოდებენ, რაც ცხადია, მცირე ნუგეშია მათთვის, ვინც დემოკრატიას ხალხის მმართველობად მიიჩნევს. მკვლევრები ასევე აღნიშნავენ, რომ ყველაზე მდიდარი და გავლენიანი ამერიკელებიც კი ხშირად ვერ ახერხებენ თავიანთი ინტერესების პოლიტიკად გარდაქმნას. მდიდარი ადამიანები და კორპორაციები თითქმის ყოველთვის ახერხებენ დაბლოკონ მათთვის არასასურველი პოლიტიკური ცვლილებები, როგორიცაა, პროგრესული საგადასახადო სისტემა და სოციალური დახმარების პროგრამები. თუმცა პეიჯისა და გილენსის თანახმად, იმ ცვლილებებსაც კი, რომლებსაც მდიდარი ადამიანები აბსოლუტურ მხარდაჭერას უცხადებენ, მიღების მხოლოდ ორმოცდაათპროცენტიანი შანსი აქვთ. აშშ-ის კონსტიტუციური წესრიგის ჩახლართული დიზაინი (ძალაუფლების დანაწილება, ფედერალიზმი, ვეტოს წერტილები და ა.შ.) პოლიტიკური მოქმედებით რაიმე შედეგის მიღწევას უკიდურესად აძნელებს.
მიუხედავად ამისა, მდიდარ ადამიანებს ამ მდგომარეობით უკმაყოფილების მცირე მიზეზი აქვთ. თავიანთი უზარმაზარი რესურსების თუნდაც შედარებით მცირე ნაწილის პოლიტიკაში ინვესტირებით, მათ ზედმიწევნით რეალურად აქციეს ლენინის ცნობილი გამონათქვამი იმის შესახებ, რომ პოლიტიკა ეკონომიკის კონცენტრირებული გამოხატულებაა. ვინაიდან პოლიტიკის უძრაობა ძირითადად მათ აძლევთ ხელს, ვინც უკვე ფლობს სიმდიდრესა და ძალაუფლებას, მათ მცირე სტიმული აქვთ იზრუნონ სისტემის შესაცვლელად, რაც არ უნდა ბევრს ჩიოდნენ ისინი პოლიტიკურ ჩიხსა და ბიუროკრატიულ ბარიერებზე.
მუნკისგან განსხვავებით, პეიჯი და გილენსი ბოლომდე მიჰყვებიან თავიანთი ანალიზის ლოგიკას და მოგვიწოდებენ “დემოკრატიისთვის სოციალური მოძრაობისკენ,“ რათა შესუსტდეს მდიდარი ადამიანების ყოვლისმომცველი პოლიტიკური ძალაუფლება. მაგალითისა და შთაგონებისთვის მოჰყავთ ამერიკული გამოცდილება: “ახალი კურსის პერიოდი” და “მოძრაობა სამოქალაქო უფლებებისთვის”. პეიჯი და გილენსი იშვიათი გამონაკლისები არიან, რადგან აღიარებენ ორგანიზებული შრომის მნიშვნელობას პოლიტიკური დემოკრატიისთვის და იმ როლს, რომელიც ძლიერმა პროფკავშირებმა შეასრულეს აშშ-ის პოლიტიკაში მცირე მასშტაბით სახალხო ძალაუფლების დასამკვიდრებლად. საბოლოო ჯამში, ისინი ანალიტიკოსები არიან და არა სტრატეგოსები. ისინი თითქმის არ გვთავაზობენ კონკრეტულ ნაბიჯებს, თუ როგორ შეიძლება აშენდეს ის მოძრაობა, რომლისკენაც მოგვიწოდებენ. ისინი აკრიტიკებენ ოლიგარქიის ტენდენციას, რადგან, მათი აზრით, ამან ქვეყანა დააშორა იმ დროს, როდესაც აშშ-ის პოლიტიკა, ერთი შეხედვით, უფრო „ზომიერი, ორპარტიული და გონივრულად დემოკრატიული“ იყო. ისინი მოუწოდებენ ზომიერ კანდიდატებს კენჭი იყარონ და წუხან იმ გადაჭარბებულ გავლენაზე, რომელსაც რადიკალურად განწყობილი აქტივისტები და ამომრჩევლები ახსენენ პირველად არჩევნებში. ყოველივე ეს ეწინააღმდეგება მათსავე პოლიტიკური რეკონსტრუქციის ყოვლისმომცველ პროგრამას, რომელიც მოიცავს შემდეგ მოთხოვნებს: წარმომადგენელთა პალატაში პროპორციული წარმომადგენლობის დამკვიდრება, საარჩევნო კოლეგიის გაუქმება, საკონსტიტუციო კრების მოწვევა სენატისა და სხვა ინსტიტუტების დემოკრატიზაციისთვის (რომელთა რეორგანიზაცია არსებული კონსტიტუციით პრაქტიკულად შეუძლებელია), ფედერალური სასამართლოებისთვის საკვანძო პოლიტიკურ საკითხებზე იურისდიქციის ჩამორთმევა და უზენაესი სასამართლოს შემადგენლობის გაზრდა მისი ძალაუფლების შესასუსტებლად. ეს მასშტაბური ცვლილებების გეგმაა, რაც ახალი აშშ-ის რესპუბლიკის დაარსების ტოლფასია. ორპარტიული ჰარმონიის აღდგენის ნაცვლად, პეიჯმა და გილენსმა პოლიტიკური რევოლუციის დღის წესრიგი შემოგვთავაზეს, სურთ მათ ამის აღიარება თუ არა.
მიუხედავად ამისა, ეს კრიტიკა არ აკნინებს იმ ღირებულ წვლილს, რომელიც პეიჯმა და გილენსმა შეიტანეს დემოკრატიის კრიზისის კვლევებში. მათი აქცენტი პოლიტიკური რეჟიმის არადემოკრატიული ბუნების მხილებაზე, უნდა აიტაცოს აშშ-ის მემარცხენეობამ. ხოლო მათი მოწოდება მდიდრების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი მოძრაობის შექმნისკენ მისასალმებელი და, შესაძლოა, მოულოდნელიც კია, იმის გათვალისწინებით, რომ ამას აჟღერებს ორი საკმაოდ მეინსტრიმული პოლიტოლოგი.
ვინ ვართ “ჩვენ”?
მაშ, განა რა სტრატეგიამ უნდა წარმართოს მოძრაობა დემოკრატიული განახლებისთვის? სწორედ ამ კითხვაზე ცდილობს პასუხის გაცემას ბოლო ოთხი ათწლეულის განმავლობაში შანტალ მუფი, და მისი წიგნი „მემარცხენე პოპულიზმისთვის“ მის ნაშრომებში არსებულ ბევრ საკვანძო თემას აჯამებს. თავის გარდაცვლილ მეუღლესთან, ერნესტო ლაკლაუსთან ერთად, მუფმა შეიმუშავა თეორიული და სტრატეგიული ლექსიკა, რომელიც საფუძვლად უდევს ევროპასა და ამერიკაში „რადიკალური დემოკრატიის“ თანამედროვე მოძრაობებს. 1980-იანი წლებიდან რადიკალურ მემარცხენე წრეებში მყოფი ადამიანები პირდაპირ ან ირიბად განიცდიდნენ ამ ავტორების იდეების გავლენას, განსაკუთრებით მათ მიერ ანტონიო გრამშის ჰეგემონიის კონცეფციის რეფორმულირების. თავიანთ გამორჩეულ ნაშრომში „ჰეგემონია და სოციალისტური სტრატეგია“ (შემდგომში HSS), ლაკლაუ და მუფი მიესალმებოდნენ გრამშისეული მიდგომის გამოყენებას მოწინავე კაპიტალისტურ ქვეყნებში პოლიტიკური სტრატეგიისადმი. თუმცა მათი აზრით, გრამშიმ ვერ მოახერხა თავისი ანალიზის ლოგიკურ დასასრულამდე მიყვანა, კერძოდ, მარქსიზმის „კლასობრივი ესენციალიზმის“ უარყოფა და იმის კრიტიკა, რომ მხოლოდ ორგანიზებული მუშათა კლასი შეიძლება იყოს რადიკალური სოციალური ცვლილებების მთავარი ძალა. ლაკლაუ და მუფის აზრით, მუშათა კლასის მოძრაობა კვლავ შეასრულებდა მნიშვნელოვან როლს მოძრაობაში რადიკალური დემოკრატიისთვის, მაგრამ როგორც ერთ-ერთი შემადგენელი „ექვივალენტობის ჯაჭვში“, რომელშიც არც ერთ ცალკეულ აქტორს ან მოთხოვნას არ გააჩნია განსაკუთრებული სოციალური წონა ან სტრატეგიული მნიშვნელობა.
სანამ მუფის ძირითადი თემების კრიტიკულ შეფასებაზე გადავალ, უნდა აღვნიშნო ის მნიშვნელოვანი სტრატეგიული საკითხები, რაშიც მას ვეთანხმები. მუფი გვთავაზობს პოლიტიკური ორგანიზების ჰორიზონტალური მიდგომის კრიტიკას – მიდგომის, რომელიც ცივი ომის დასრულების შემდეგ დომინირებდა რადიკალურ მემარცხენეობაში. მანამ, სანამ 2008 წლის შემდგომი საპროტესტო ფორმირებები ჰორიზონტალურ მიდგომას ირჩევდნენ და უარს ამბობდნენ არსებულ პოლიტიკურ ინსტიტუტებთან რაიმე სახის მნიშვნელოვან კავშირებზე, მათი გავლენა და მდგრადობა მუდამ შეზღუდული რჩებოდა. ისინი პროტესტიდან პოლიტიკაში უნდა გადასულიყვნენ, რათა გაეფართოებინათ მხარდაჭერა და თავიანთი მოთხოვნების ინსტიტუციონალიზაცია მოეხდინათ, და ამ პროცესში გაეცოცხლებინათ ორგანიზაციული ფორმა, რომელიც მეოცე საუკუნის მოძველებულ გადმონაშთად იქნა მიჩნეული – პოლიტიკური პარტია. კორბინის ხელმძღვანელობით ლეიბორისტული პარტიის მასშტაბურმა ზრდამ, ბერნი სანდერსის საპრეზიდენტო კამპანიების მოულოდნელმა წარმატებამ და ევროპასა და ლათინურ ამერიკაში ახალი რადიკალური პოლიტიკური ფორმირებების გამოჩენამ აჩვენა, რომ, პოლიტიკური პარტიები არ მოძველებულა და მათი გააქტიურება სახალხო მიზნებისა და მისწრაფებების წინ წასაწევად სავსებით შესაძლებელია. პარტიული პოლიტიკის დაბრუნება გვიჩვენებს, რომ ჰორიზონტალური პოლიტიკის მომხრეების მტკიცების საპირისპიროდ, პრობლემა წარმომადგენლობით პოლიტიკაში არ არის. დღეს პოლიტიკური ინსტიტუტების პრობლემა ის არის, რომ ისინი არასაკმარისად წარმოადგენენ მოსახლეობის უმრავლესობის საჭიროებებსა და ინტერესებს. შესაბამისად, მუფის თანახმად, „გამოსავალი წარმომადგენლობის გაუქმებაში კი არ მდგომარეობს, არამედ ჩვენი ინსტიტუტების უფრო მეტად წარმომადგენლობითად ქცევაშია“. და ბოლოს, რაც შესაძლოა ყველაზე საკამათო იყოს, მუფი მართალია, როდესაც ამტკიცებს, რომ ერი-სახელმწიფო ჯერ კიდევ ყველაზე სტრატეგიული და გადამწყვეტი ინსტიტუციური დონეა მსოფლიო პოლიტიკაში. ათწლეულების განმავლობაში, მემარცხენეები მიდრეკილნი იყვნენ ეროვნული დონის პოლიტიკის დატოვებისკენ ორი მიმართულებით: ქვემოთ – ავტონომიური ლოკალიზმისკენ და ზემოთ – ტრანსნაციონალური პოლიტიკის ხშირად ბუნდოვანი კონცეფციებისკენ. მოგვწონს თუ არა, ერი-სახელმწიფო ჯერ კიდევ რჩება იმ ძირითად ჩარჩოდ, რომლის მეშვეობითაც ბევრი მწვავე პრობლემა უნდა გადაიჭრას.
ძლიერი მხარეების მიუხედავად, მუფის წიგნს რადიკალურ პოლიტიკაში „დისკურსიული შემობრუნების“ კუთხით ბევრი ნაკლი და შეზღუდვა ახასიათებს. ამ დისკურსულ შემობრუნებაში ლაკლაუ და მუფიმ დიდი როლი შეასრულეს 1980-იან წლებში. მუფის აზრით, ტრადიციული მემარცხენე პარტიები კრიზისში არიან, რადგან მათი წარმოგენები პოლიტიკაზე ჯერ კიდევ შემოსაზღვრულია ძველი, ეკონომიკური და სოციალური კატეგორიებით. თუ მემარცხენეებს სურთ თავი დააღწიონ ამ ჩიხს და გამოიყენონ არსებული შესაძლებლობები, მათ უნდა აირჩიონ დისკურსული სტრატეგია და გაავლონ „პოლიტიკური საზღვარი ‘ხალხსა’ და ‘ოლიგარქიას’ შორის.“ ამ დაპირისპირებაში ხალხი განასახიერებს კოლექტიურ ნებას, რომელიც წარმოიქმნება, ერთი მხრივ, თანასწორობისა და სოციალური სამართლიანობის დასაცავად აფექტების მობილიზაციის შედეგად და მეორე მხრივ, მემარჯვენე პოპულიზმის შოვინისტურ პოლიტიკასთან დაპირისპირების გზით. მშრომელი ადამიანების, ემიგრანტების, ქვიარ ადამიანების, არასტაბილური საშუალო კლასისა და სხვათა მოთხოვნები უნდა გაერთიანდეს საერთო მტრის წინააღმდეგ, ხოლო „დემოკრატია“ და „მოქალაქეობა“ იქცევა იმ სიმბოლოდ, რომელიც სხვადასხვა ელემენტებს ერთმანეთთან დააკავშირებს.
ეს არგუმენტები ნაცნობია ყველასთვის, ვისაც წაუკითხავს მუფის ნაშრომი. მისი მეორე წიგნი „მემარცხენე პოპულიზმისთვის“ იმეორებს ზემონახსენები ფუნდამენტური წიგნის ბევრი საკვანძო არგუმენტს. ერთ-ერთი საკვანძო არგუმენტია „დემოკრატიის“ დასაცავად აფექტის როლის ხაზგასმა. ასეთი მიდგომა დემოკრატიას სოციალური შინაარსისგან ცლის. მუფი და ლაკლაუს თეორიის პრაქტიკაში გადმოთარგმნისას, ვიღებთ სტილის, კულტურისა და დისკურსის პოლიტიკას და არა საერთო ინტერესების გარშემო მობილიზაციას. დემოკრატიისთვის ბრძოლაში უარყოფილია როგორც მუშათა კლასისა და კლასობრივი პოლიტიკის გამორჩეული როლი, ისე საერთო ინტერესების გარშემო გაერთიანების მნიშვნელობა.
მიუხედავად ამისა, მუფი გვერდს ვერ უვლის იმ ფაქტს, რომ დღეს კლასობრივი პოლიტიკის დაბრუნება დემოკრატიული განახლების ნებისმიერი სტრატეგიის ცენტრალური ასპექტი უნდა იყოს. „სინამდვილეში,“ ამბობს მუფი, „შეიძლება ითქვას, რომ დღევანდელი მდგომარეობა იმის საპირისპიროა, რასაც ჩვენ ოცდაათი წლის წინ ვაკრიტიკებდით, და ახლა სწორედ ‘მუშათა კლასის’ მოთხოვნებია უგულებელყოფილი.“ თუმცა ის ფაქტი, რომ მუფი ამ ვითარებასთან დაკავშირებით არანაირ პასუხისმგებლობას არ გრძნობს, საკმაოდ გამაღიზიანებელია. უფრო მეტიც, დღევანდელი „პოპულისტური მომენტი“ მიანიშნებს, რომ „ხალხის“ გაერთიანება „სოციალური საკითხის“ მნიშვნელობის ხელახლა დამკვიდრებას მოითხოვს.
მუფისა და ლაკლაუს ადრეული მტკიცებებების გადააზრება მისასალმებელია. თუმცა, მუფის მიერ პოლიტიკური ეკონომიკის დაგვიანებული აღმოჩენა უხერხულად გამოიყურება იმის ფონზე, რომ ის კვლავ აფექტის უპირატესობაზე საუბრობს საერთო ინტერესებთან შედარებით. ის ასევე ეწინააღმდეგება ტეტჩერიზმის შესახებ მის ანალიზს, განიხილავს რა მას ჰეგემონური პროექტის პარადიგმულ მაგალითად. სტიუარტ ჰოლის კვალდაკვალ, მუფიც ტეტჩერიზმს ძირითადად კულტურულ და იდეოლოგიურ ფენომენად განიხილავს, ხოლო მის წარმატებას – „ესენციალისტური“ კლასობრივი პოლიტიკის გაკოტრების საბოლოო მტკიცებულებად. მუფის თანახმად, მაშინ, როდესაც ტეტჩერი თავისუფლებისა და თანასწორობის ახლებურ გაგებას ამკვიდრებდა, ლეიბორისტული პარტია და პროფკავშირები ჯერ კიდევ თანდაყოლილ „ეკონომიზმში“ იყვნენ ჩარჩენილები. მემკვიდრეობით მიღებულ კონცეპტუალურ ჩარჩოში გამომწყვდეულებმა “ვერ შეძლეს წინააღმდეგობა გაეწიათ კეინზიანური მოდელის მოწინააღმდეგე ძალებისთვის, რამაც გზა გაუხსნა ნეოლიბერალური პროექტის კულტურულ და იდეოლოგიურ გამარჯვებას“.
ტეტჩერიზმს, უდავოდ ჰქონდა ძლიერი კულტურული და იდეოლოგიური ასპექტები. თუმცა, ამ პროექტის მთავარ მიმართულებას წარმოადგენდა დაუნდობელი კლასობრივი ომი მშრომელთა მოძრაობის – მემარცხენეების სოციალური და ორგანიზაციული ხერხემლის – წინააღმდეგ, რასაც ზურგს უმაგრებდა სახელმწიფო ძალაუფლების შიშველი ძალა. მეტიც, თავად ტეტჩერი თავის პროექტს ბრიტანეთის ეკონომიკური წესრიგის გადაკეთების მცდელობად აღიქვამდა, საბოლოოდ, უფრო ფართო პოლიტიკური და იდეოლოგიური მიზნების მისაღწევად. როგორც მან 1981 წლის ერთ ცნობილ ინტერვიუში განაცხადა:
“ბოლო 30 წლის განმავლობაში პოლიტიკაში ის მაღიზიანებდა, რომ ის ყოველთვის კოლექტივისტური საზოგადოებისკენ მიისწრაფოდა. ხალხმა დაივიწყა პირადი. ისინი კითხვას სვამენ: ვარ კი მე მნიშვნელოვანი? რაზეც მოკლე პასუხია, დიახ. და ამიტომ, საქმე ის კი არ არის, რომ მე ახალი ეკონომიკური პოლიტიკის გატარება განვიზრახე; არამედ მე განვიზრახე მიდგომის შეცვლა, ხოლო ეკონომიკის შეცვლა ამ მიდგომის შეცვლის საშუალებაა. თუ მიდგომას შეცვლი, შენ რეალურად ერის გულსა და სულს ეხები. ეკონომიკა მეთოდია; მიზანია გულისა და სულის შეცვლა.”
მიუხედავად ამისა, მუფის მაინც არ ესმის თუ რატომ მიიჩნევენ მარქსისტები და სოციალისტები კლასობრივ პოლიტიკას დემოკრატიის განახლების ნებისმიერი სტრატეგიის ცენტრალურ ნაწილად. ის ნაჩქარევად უარყოფს იმ „მემარცხენე ჯგუფებს, რომლებსაც პოლიტიკა კვლავ კაპიტალისა და შრომის წინააღმდეგობამდე დაჰყავთ და მუშათა კლასს ონტოლოგიურ პრივილეგიას ანიჭებენ, წარმოაჩენენ რა მას სოციალისტური რევოლუციის მამოძრავებელ ძალად“. ამ ფორმულირების პრობლემა ის არის, რომ სოციალისტების აქცენტი მუშათა კლასზე არ არის ონტოლოგიური და არც რაიმე ტიპის აბსტრაქტული უპირატესობის გამოხატულებაა. ეს სტრატეგიული ნაბიჯი, რომელიც გამომდინარეობს კაპიტალიზმისა და კლასობრივი ურთიერთობების დინამიკის ანალიზიდან. თუ კაპიტალი წარმოადგენს ძალაუფლების მთავარ ღერძს ჩვენს საზოგადოებაში და ქმნის მთავარ ბარიერს ჭეშმარიტად დემოკრატიული პოლიტიკური სისტემის ჩამოსაყალიბებლად, მაშინ აქედან ლოგკურად გამომდინარეობს, რომ მშრომელთა მოძრაობამ ამ ბრძოლაში წამყვანი როლი უნდა შეასრულოს.
თუ მემარცხენეებს ნამდვილად სურთ ტეტჩერიზმის წარმატებიდან დასკვნების გამოტანა, ისნი უნდა მიუბრუნდნენ მშრომელი ადამიანების ცხოვრების მატერიარულ პირობებზე რეფლექსიას. ეს არ ნიშნავს, რომ მათ უარი უნდა თქვან კულტურულ და იდეოლოგიურ წარმოსახვაზე, რადგან სწორედ ეს იქნება გადამწყვეტი მუშათა კლასის ძლიერი და ფართოდ გაზიარებული პოლიტიკური იდენტობის ხელახლა შესაქმნელად. თუმცა, ეს ნამდვილად მოითხოვს მუშათა კლასის ორგანიზებაზე განსაკუთრებულ ყურადღებას, რათა მშრომელებს ჰქონდეთ გავლენა, როგორც სამუშაო ადგილზე, ისე პოლიტიკაზე. ამ მიზნის განხორცილება შეუძლებელია პროგრამისა და პოლიტიკის გარეშე, რომელიც უპირველეს ყოვლისა მიმართულია მოსახლეობის უმრავლესობის მატერიალური საჭიროებებისა და ინტერესების დაკმაყოფილებისკენ. თუ ძალაუფლებას არ ექნება კლასობრივი საფუძველი, მაშინ აბსტრქტული მოწოდებები დემოკრატიის შესახებ შესაძლოა მემარცხენეების ნაცვლად მემარჯვენეებისთვის აღმოჩნდეს სასარგებლო. შემთხვევითი არ არის, რომ თითქოს „ხალხის“ სახელით მოსაუბრე მემარჯვენეების მოწოდებებმა, როგორიცაა ‘დავიბრუნოთ კონტროლი’, წარმატებას სწორედ საზოგადოებაში ფართოდ გავრცელებული სოციალური პრობლემისა და მატერიალური სიდუხჭირის ფონზე მიაღწია.
მუფის მემარცხენე პოპულიზმი შეიძლება უფრო მეტად იყოს იმ განხეთქილებების სიმპტომი, რომლებმაც ტრამპის მსგავსი ფიგურები წარმოშვა. ეს ყველაზე ნათლად ჩანს მუფის არგუმენტში, რომლის თანახმადაც ხალხის გაერთიანებისთვის მნიშვნელოვანია ძლიერი ლიდერის ყოლა. ვინაიდან მისი წარმოდგენა კოლექტიური ნების შესახებ ეფუძნება ემოციას (აფექტს) და არა ინტერესს, რაღაცამ უნდა შექმნას საერთოობის განცდა, რომელიც ხალხს გააერთიანებს და ამ დამაკავშირებელ როლს მუფი ქარიზმატულ ლიდერს ანიჭებს. მართლაც, ჩვენი დროის თითქმის ყველა რადიკალური მოძრაობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ლიდერის ფიგურასთან, რომლის სახელიც, ფაქტობრივად, მოძრაობის სინონიმია. ეს ტენდენცია სამხრეთ ამერიკაში დაიწყო, სადაც ლულა და სილვა და ჰუგო ჩავესი ბრაზილიასა და ვენესუელაში სახალხო პოლიტიკური მოძრაობების სათავეში იდგნენ, შემდეგ კი ამ ტენდენციამ ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში გადაინაცვლა. მაგალითად, „პოდემოსი“ წარმოუდგენელია პაბლო იგლესიასის გარეშე; „დაუმორჩილებელი საფრანგეთი“ – ჟან-ლუკ მელანშონის გარეშე; ლეიბორისტულ პარტიის ახალი რადიკალიზმი – ჯერემი კორბინის გარეშე; აშშ-ის განახლებული მემარცხენე ტალღა – ბერნი სანდერსის გარეშე; მექსიკური ეროვნული რეფორმიზმი – AMLO-ს გარეშე. სოციოლოგი პაოლო ჯერბაუდო ამ დინამიკას აღწერს, როგორც „ცენტრალიზაციის“ ახლებურად გადანაწილებულ ფორმას: ერთი მხრივ, იერარქიის სათავეშია, „ზელიდერი“, ხოლო მეორე მხრივ, ჩართული, მაგრამ რეაქციული მიმდევრები. წინამორბედი მასობრივი პარტიებისგან განსხვავებით, ამ ახალ ფორმირებებს, როგორც წესი, აკლიათ ფიზიკურ სივრცეში განფენა და ძირითადად ეკრანებზე და ციფრულ სივრცეში არსებობენ, პარტიული საშუალო რგოლის კადრები და ადგილობრივი ფილიალების ფართო ქსელი. ეს ყველაფერი ადრე მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა გადაწყვეტილებების მიღებასა და პოლიტიკის განსაზღვრაში. დღეს ყველაზე წარმატებულმა პოლიტიკოსებმა, იქნება ეს მემარჯვენე თუ მემარცხენე ფლანგზე, ისწავლეს, თუ როგორ გამოიყენონ ახალი ციფრული მედია შუამავლების გვერდის ავლით და პირდაპირ მიმართონ მასობრივ აუდიტორიას, განსაკუთრებით ახალგაზრდებს.
ეს ტენდენცია აშკარა საფრთხეებს შეიცავს. ის სირთულეები, რომლებსაც ვენესუელასა და ბრაზილიის სახალხო მოძრაობები თავიანთი ლიდერების არყოფნის პირობებში შეეჩეხნენ, შესაძლოა ევროპისა და ჩრდილოეთ ამერიკის მემარცხენე პოპულისტური ძალებისთვის საკუთარი მომავლის სარკედ იქცეს. მიუხედავად ამისა, სახალხო ორგანიზების დეფიციტის დასაძლევად, სავარაუდოდ, შეუძლებელია თავი ავარიდოთ ქარიზმატული ლიდერების საჭიროებას, სულ მცირე, მოკლევადიან პერსპექტივაში. ნეოლიბერალიზმის ორმოცმა წელმა მუშათა კლასის დეზორგანიზება მოახდინა და ძირი გამოუთხარა ისეთ პოლიტიკურ პარტიებს, რომლებიც ფართო სახალხო ჩართულობით ჩამოყალიბდნენ. დღევანდელ მსოფლიოში ლიდერები კვლავ შეასრულებენ საკვანძო როლს უკმაყოფილების გაჟღერებაში. მთავარი კითხვა, რა თქმა უნდა, ის არის, სურთ თუ არა და შეუძლიათ თუ არა ამ ლიდერებს ბიძგი მისცენ მასობრივ ორგანიზებას და შეძლებენ თუ არა მათთან დაკავშირებული ახალი ფორმირებები საბოლოოდ დაძლიონ ამ ლიდერებზე მათი ამჟამინდელ დამოკიდებულება.
შენიშვნები:
სტატია მიმოიხილავს სტივენ ლევიცკისა და დანიელ ზიბლატის წიგნის “როგორ კვდება დემოკრატიები” (Crown, 2018); იაშა მუნკის “ხალხი დემოკრატიის წინააღმდეგ” (Harvard University Press, 2018); ბენჯამინ პეიჯისა და მარტინ გილენსის “დემოკრატია ამერიკაში?” (University of Chicago Press, 2018); და შანტალ მუფის “მემარცხენე პოპულიზმისათვის “(Verso, 2019).
წყარო: https://jacobin.com/2020/03/democracy-populism-left-strategy-mouffe-review